Na skrzyżowaniu kultur, tradycji, religii (wyd. Biblos, 2008)

Wprowadzenie

Badanie dziejów polskich Żydów to przede wszystkim ratowanie materialnych i duchowych świadectw ich egzystencji. To chęć ocalenia od zapomnienia tych wszystkich, którzy przez wieki wpisani byli w polski krajobraz, a w tragiczny sposób zostali z niego usunięci. W 1987 roku w "Tygodniku Powszechnym" ukazała się opowieść Romana Brandstaettera "Śmierć rozwiązała wszystkie sprzeczności". Autor opisał w niej zdarzenia z końca XIX wieku, w które wplątany był jego przodek reb Izaak. Właściwie to, że jego przodek był uczestnikiem tych wypadków stało się inspiracją do ich opisania. Nieistotny w tym miejscu jest przebieg historii, ale przyczyna jej opisania i wyjaśnienie, jakie podał sam autor: Chciałem je [zdarzenia] uratować od zapomnienia, bo były fragmentami dziejów mojego rodu i związków łączących go z dziejami tej ziemi, zespalającej w wielkiej wspólnocie wszystkich zamieszkujących ją ludzi na przekór dzielącym ich różnicom1. W wielu miejscach Brandstaetter podkreślał związki łączące go z ziemią, z której wyrósł, i która kształtowała go jako człowieka i humanistę. Był świadom różnic dzielących społeczność żydowską i polską. W przywołanym opowiadaniu Brandstaetter ubolewał, nad stanem relacji tych dwóch narodów. Niegdyś, żyjąc obok siebie na jednej ziemi, niewiele o sobie wiedziały. Sytuacja, mimo podejmowanych prób i realizacji licznych przedsięwzięć, zmienia się powoli. Jednak znajomość kultury, tradycji i religii ludzi, którzy przez wieki kształtowali i wpływali na polską kulturę, literaturę nadal jest niewystarczająca. Podobnie rzecz ma się z fenomenem, jakim w polskiej literaturze XX wieku był autor tych słów i jego bogata twórczość. Okrągłe rocznice często stają się okazją do przypomnienia życia i dzieł postaci wielkich, ale z różnych powodów zapomnianych. W przededniu dwudziestej rocznicy śmierci autora "Powrotu syna marnotrawnego" 27 września 2007 roku, odbyła się konferencja naukowa2, zorganizowana przez Katedrę Teorii i Historii Badań Kulturoznawczych Uniwersytetu Jagiellońskiego, pod patronatem Stowarzyszenia im. R. Brandstaettera. Nieprzypadkowo właśnie w auli Krakowskiej Wszechnicy przypomniana została postać autora "Jezusa z Nazarethu". Od roku akademickiego 1924-1925 był studentem filozofii i filologii polskiej. Na krakowski okres życia przypada debiut literacki młodego Brandstaettera3. W murach Collegium Novum miał miejsce zorganizowany wespół z Marianem Sewim i Janem Sztaudyngerem wieczór autorski, który tak wspominał: Pewnego listopadowego popołudnia roku 1926 Sewi, Jan Sztaudynger i ja urządziliśmy sobie wieczór autorski w Auli Kopernika. Gdy stałem już na podium, ujrzałem siedzącego w drugim rzędzie ławek Władysława Orkana, co wprowadziło mnie w nie lada zakłopotanie. Obleciał mnie paniczny lęk przed sędziowskim spojrzeniem twórcy" Drzewiej" i "W roztokach", w których żarliwie się wówczas rozczytywałem4. Publikacja "Na skrzyżowaniu kultur, tradycji, religii" stanowi zbiór zaprezentowanych referatów analizujących wybrane elementy pisarstwa Brandstaettera. Wpisuje się ona w wysiłki propagowania twórczości poety, pisarza, dramaturga, tłumacza, humanisty. 1 W Brandstaetter, Śmierć rozwiązała wszystkie sprzeczności, "Tygodnik Powszechny" 1987, nr 16/17, s. 6-7 2 W dniach 5-7 stycznia 2006 r. z okazji 100. rocznicy urodzin Romana Brandstaettera odbyło się na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Ogólnopolskie Interdyscyplinarne Sympozjum Naukowe, zorganizowane przez Stowarzyszenie im. R. Brandstaettera. Cf: E. Krawiecka (red.), Z cienia niepamięci do światła: Wojciech Bąk, Kazimiera Iłłakowiczówna, Roman Brandstaetter, Poznań 2006. 3 Wiersz Elegia ukazał się drukiem w "Kuryerze Literacko-Naukowym" 1926 nr 8. 4 R. Brandstaetter, Marian Sewi w Paryż, w: idem, Moja podróż sentymentalna, Poznań 1994, s. 188. Spis treści Paweł Plichta Wprowadzenie Leszek Hońdo Żydowscy pisarze Tarnowa na przełomie XIX i XX wieku Marcin Chruściel Zagadnienie tożsamości narodowej, religijnej i indywidualnej w prozie i korespondencji Romana Brandstaettera Andrzej Pankowicz Duchowość biblijna Romana Brandstaettera. Studium "Powrotu syna marnotrawnego" Ryszard Zajaczkowski "Druga ojczyzna" Romana Brandstaettera Hanna Jastrzębska Ku kongenialności przekładu psalmów - "Psałterz" Romana Brandstaettera Jan Kanty Pytel Przesłanie moralne "Psalmu o trzcinie" Anna Birecka "Trzciną jest człowiek..." - glosa do wykładu Księdza Profesora Jana Kantego Pytla nt. przesłania moralnego "Psalmu o trzcinie" Romana Brandstaettera Edward Jakiel Ewangelie kanoniczne w "Jezusie z Nazarethu" Romana Brandstaettera na tle wybranych polskich mesjad (Kilka uwag) Karolina Ruta Metaforyzacja przyrody w "Jezusie z Nazarethu" Romana Brandstaettera Anastazja Seul Literacki i teologiczny wymiar tajemnic światła Romana Brandstaettera Paweł Plichta Jerozolima Brandstaettera Jerzy Chmiel Po kolędzie u Romana Brandstaettera. Wspomnienie

Paweł Plichta